W okresie okupacji hitlerowskiej na terenie Wąbrzeźna działały różne grupy konspiracyjne, a wśród nich Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Pomorski”. Za zgodą autora relacji (imię i nazwisko do wiadomości Re­dakcji) publikujemy dzisiaj fragment jego relacji o działaniach tej formacji konspiracyjnej.

Nasz świadek w latach międzywojennych ukończył szkołę powszechną oraz dwuletnią Szkołę Dokształcającą Za­wodową w Wąbrzeźnie, a w latach 1937 - 1939 uczył się w zawodzie fryzjer­skim. W ramach powszechnego przy­gotowania wojskowego przeszedł dwuletnie przeszkolenie wojskowe i brał udział w obozie szkoleniowym od 15 lipca do 15 sierpnia 1939 r. w Cetniewie nad Bałtykiem. W latach okupacji mieszkał w Wąbrzeźnie i pracował jako fryzjer z zakładzie Volksdeutscha Fritza Danielowskiego. W czasie swojej pracy zawodowej miał możliwość bezpośrednich konta­któw z wieloma interesantami i możli­wości pozyskiwania od nich różnego rodzaju wiadomości. W kwietniu 1943 roku został zwerbowany do kon­spiracyjnego zgrupowania „Gryf Po­morski” i przyjął pseudonim "Bom­ba". Jeszcze w tym samym miesiącu został zaprzysiężony przez oficera tej formacji Alojzego Markowskiego, który występował pod pseudonimem „Krąż”.

W organizacji tej, po odbytym przeszkoleniu, został przydzielony do grupy zwiadowczej oddziału „Gryfa Pomorskiego”, którą dowodził wspo­mniany wyżej „Krąż”. Otrzymał sto­pień wojskowy kaprala i za­danie pozyskiwania informacji o tematyce wojskowej od obywateli nie­mieckich, zwłaszcza członków We­hrmachtu i Arbeitsdienstu. Informa­cje te zbierał w czasie pracy w zakładzie Danielowskiego, jak też w czasie obsługiwania żołnierzy rannych w szpitalach przejściowych, zlo­kalizowanych w miejscowych szko­łach powszechnych i gimnazjum. Informacje takie zbierał też przy ob­słudze fryzjerskiej ludzi zgrupowa­nych w oddziałach Służby Pracy na terenie Wąbrzeźna i w pobliskim Nielubiu. Znaczących informacji udzie­lali mu też Polacy wcieleni do wojska niemieckiego, pochodzący z okolic Wąbrzeźna i przybyli w rodzinne stro­ny na urlopy.

Uzyskiwane informacje przekazy­wał na podstawie opracowanych ra­portów łącznikowi dowódcy zwiadu ps. „Piekarz”, względnie bezpośred­nio dowódcy zwiadu w czasie organizo­wanych okresowych odpraw.

Autor relacji współpracował z p. Muszarskim, który działał w konspi­racji i prowadził ponadto tajne nauczanie. Był też współpracownikiem, ugrupowania konspiracyjnego kiero­wanego przez miejscowego lekarza-dentystę Karczewskiego, Ten ostatni został zdekonspirowany i aresztowa­ny przez Gestapo w ostatnich dniach okupacji tj. w styczniu 1945 r. Zginął w bliżej nie ustalonych okoliczno­ściach.

Z mieszkańców Wąbrzeźna do od­działu zwiadowczego „Gryfa Pomor­skiego” dowodzonego przez „Krąża” należeli F. Grzybowski ps. „Piekarz”, Z. Markowski ps. „Fred”, S. Pisarski ps. „Mały”, H. Zarębski oraz J. Olszewski ps. „Szklarz”.

Z uwagi na tzw. wysoki stopień konspiracji, poza osobiście znanymi mu mieszkańcami miasta, nie zna na­zwisk, ale tylko pseudonimy poszcze­gólnych osób.

Poza zadaniami operacyjnymi, po­szczególni członkowie otrzymywali też zadania doraźne. Świadek wspomina o tym, że otrzymał m.in. doraźne po­lecenie nawiązania kontaktu bezpo­średniego z kierownikiem grupy ka­szubskiej „Gryfa Pomorskiego” księdzem ppłk. Józefem Wryczą. Ksiądz Wryczy był mu znany osobi­ście, jako że w okresie międzywojen­nym rodzice jego utrzymywali z nim kontakty przyjacielskie i mieszkali w miejscowości Wiele powiat Chojnice, gdzie tenże duchowny był proboszczem. Autor relacji znał poza tym wie­le osób mieszkających na zachodnich rubieżach Pomorza Gdańskiego.

W czasie pobytu w Czersku starał się bezpośrednio skontaktować z do­wódcą „Gryfa Pomorskiego”, ale bez­skutecznie. Nie tylko nie nawiązał kontaktu, nie uzyskał żadnych infor­macji, ale był wręcz zagrożony przez kontrwywiad „Gryfa Pomorskiego”, bę­dąc posądzony o próbę ujawnienia okupantowi miejsca pobytu bohater­skiego duchownego.

Zdaniem autora relacji, przywią­zanie do ks. Wryczy na Kaszubach było tak wielkie, że wszyscy Polacy nieśli nie tylko pomoc, ale gotowi byli poświęcić swoje życie w jego obronie. Według relacji autora, w okresie okupacji na terenie powiatu wąbrze­skiego „Gryf Pomorski” nie był organi­zatorem sabotażu czy działalności zbrojnej. Działalność jego skupiła się na zbieraniu informacji, szkoleniu oddziałów, niesieniu pomocy pozba­wionym wolności, gromadzeniu zapa­sów wyposażenia wojskowego.

Na terenie Wąbrzeźna działalność „Gryfa Pomorskiego” zanikła w stycz­niu 1945 roku. Członkowie tych od­działów, pomimo ujawnienia się, byli przez wiele lat szykanowani przez służby specjalne organów bezpie­czeństwa.

Autor relacji nie ujawnił się w 1947 roku jako członek ugrupowania kon­spiracyjnego. Władze Urzędu Bez­pieczeństwa nie były w stanie udo­wodnić mu działalności konspiracyjnej i dlatego nie został skazany, chociaż przez wiele lat byt szykanowany m.in. przez częste zwalnianie z pracy.

Na podstawie nr 17/1993 i 18/1993 Wiadomości Wąbrzeskich, opracował: Robert Prusakowski.