JÓZEF STAŃCZEWSKI

(FRDECENSIS)

ZARYS HISTORJI

MIASTA WĄBRZEŹNA

----------O----------

------------------------------------------------------

WSZELKIE PRAWA AUTORSKIE ZASTRZEŻONE

PRZEDRUK REKONSTRUKCJI ZAMKU WZBRONIONY

------------------------------------------------------

WĄBRZEŹNO 1924

DRUKIEM „GŁOSU WĄBRZESKIEGO” (B. SZCZUKA)

W WĄBRZEŹNIE POMORZE

Staroście wąbrzeskiemu

panu Dr. Józefowi Szczepańskiemu

pracę tę poświęca

AUTOR

"To najwięcej ma być z ksiąg i czytania dziejów, które przed nami były, to jest z historji; kto jej nie wie i w niej się nie kocha, jest jako dziecię, które ojca i matki nie zna"

KS. PIOTR SKARGA

(kazania sejmowe)

Perłę pomiędzy licznemi posiadłościami ówczesnych biskupów chełmińskich stanowiło miasteczko Wąbrzeźno, które mimo częstych napadów pogańskich Prusaków i kilkakrotnych pożarów, będących następstwem wojen krzyżackich, szwedzkich i napoleońskich, zdołało się rozwinąć i prześcignęło w swym rozwoju starsze i ważniejsze wówczas miasteczka i miejscowości, jak Golub, Radzyń i inne.

W czasie swego blisko 800 letniego istnienia miasto Wąbrzeźno zwykle „popychadłem” zwane, należało do rozmaitych księstw, województw i powiatów, aż ustawa pruska z dnia 1 października 1887 r. podniosła je w poczet miast powiatowych.

Początek Wąbrzeźna jest bardzo mglisty i legendarny. Ponieważ wskutek licznych pożarów wszelkie dokumenty i pamiątki zostały zniszczone lub zaginęły w zawieruchach wojennych, trudno się dowiedzieć, kiedy miasto Wąbrzeźno zostało założone. Zwykle podają r. 1251*, lecz, że Wąbrzeźno już przedtem istniało, tego dowodzą liczne odnalezione szczątki osad pierwotnych i grobowce z urnami.

Jednakowoż r. 1251 jest bardzo ważnym dla historji Wąbrzeźna, gdyż od tego czasu uważano je dopiero jako miasteczko.

Podanie głosi, że biskup chełmiński, proszony pewnego razu przez osadników o rolę, gdyż od r. 1246 Wąbrzeźno było własnością biskupów chełmińskich, miał wskazać na brzegi jezior, mówiąc: „Wam brzegi!”. Wąbrzeźno. Prócz tej nazwy, istniała inna nazwa: „Fredek”. Nadali ją miastu Krzyżacy chcąc przez to zatrzeć ślady polskości.

Już od najdawniejszych czasów Wąbrzeźno należało do ziemi Chełmińskiej, która wraz z ziemią Michałowską i Pomorzem Gdańskim wchodziła w skład Księstwa Pomorskiego z siedzibą w Gdańsku.

__________

* Heym, Geschichte des Kreises Briesen

Książęta Pomorscy mimo zależności od Państwa Polskiego usiłowali przez długi czas zachować swą odrębność dzielnicową, dopiero z śmiercią Mszczuja czyli Mestwina II r 1294, który będąc bezdzietnym zapisał państwo swoje testamentem Przemysławowi Wielkopolskiemu. Księstwo Pomorskie przypadło ostatecznie dla Polski.*

Nowo pozyskany kraj podzielono na trzy województwa Pomorskie, Malborskie i Chełmińskie.

Aczkolwiek Wąbrzeźno było położone pośród prześlicznych, błękitnych jezior i gęstych, odwiecznych borów i było miejscem odpoczynku dla licznych kupców wschodnich i zachodnich, a szczególnie arabskich, mieszkańcy miasteczka byli ubodzy i żywili się przeważnie z rolnictwa i rybołówstwa.

Na domiar tego częste napady barbarzyńskich i pogańskich Prusaków hamowały wszelki rozwój nieszczęśliwego miasteczka.

Prusacy bowiem, którzy zamieszkiwali Północne Prusy Wschodnie, opuszczali często swoje siedziby i napadali na sąsiednich Pomorzan i Mazowszan, by po ich wymordowaniu i wyrabowaniu wrócić do swych ciemnych i gęstych borów, dlatego w błędnem mniemaniu są ci, którzy twierdzą, że Pomorze było zamieszkiwane przez Prusaków.

Pomorze dzierżyli od niepamiętnych czasów Pomorzanie, którzy obok Polan i Mazowszan stanowią jeden z najgłówniejszych szczepów polskich. Zaś Prusacy byli sąsiadami Rusów, wskutek czego otrzymali miano Po-Rusy, a później Prusy.

Na pomoc przeciwko tym wojowniczym hordom prusackim przywołał Konrad, książę Mazowiecki, Krzyżaków, którzy po oczyszczeniu kraju w nim się osiedlili i dla siebie zatrzymali.

W międzyczasie Biskup Herman von Prizna (1301-1311) widząc nieszczęśliwe położenie miasteczka zaopiekował się nim dając mu rozmaite prawa i przywileje.

Pobudował naokoło miasta mury, co w średniowiecznych czasach miało wielkie znaczenie, miasto bowiem, które posiadało mury okolne, było w stanie się same obronić w razie napadów rozbójniczych rycerzy lub nieprzyjaciół.

Upodobawszy sobie tak Wąbrzeźno, czy Fredek pobudował sobie w r. 1311 na wzgórzu w pobliżu największego jeziora zamek wraz z kaplicą i nazwał go Fredek. Do zamku tego należały wszystkie okoliczne wsie i zagrody, które były zobowiązane płacić dziesięcinę od wszelkich dochodów

__________

* E. Maliszewski, Z dziejów Pomorza Polskiego, Warszawa 1919