Jan Letyński urodził się w Wąbrzeźnie jako syn Marcina i Anny Letyńskich. O jego rodzinie niewiele wiemy poza tym, że byli to z dawna osiadli mieszczanie wąbrzescy. Nieznana jest nam także data przyjścia na świat późniejszego złotnika, którą tylko w przybliżeniu możemy określić na lata 1710-1711. W 1725 r. na kwartał św. Macieja Jan Letyński zostaje wpisany na ucznia W warsztacie złotniczym Wojciecha Derpowicza w Poznaniu. Nasuwa się pytanie dlaczego oddano chłopca na naukę aż do dalekiego Poznania, a nie do leżącego bliżej Torunia, którego wyroby złotnicze znane były już w XV w. Wyjaśnienia należy szukać chyba w stosunkach politycznych i gospodarczych, jakie panowały ówcześnie w Toruniu. Miasto opanowane było przez protestantyzm i żywioł niemiecki; Polacy i katolicy byli w mniejszości. Długoletnia wojna północna, wysokie daniny i kontrybucje oraz prześladowania religijne pogrążyły miasto w nędzy. Protestancki Toruń zaciął się w fanatycznej niechęci do Polski, hamując wewnątrz miasta swobodny rozwój katolicyzmu i polskości. Wzrastające zawiści wyznaniowe i narodowościowe doprowadziły w 1724 r. do tzw. "sprawy toruńskiej", w wyniku której, wyrokiem asesorii koronnej, mniejszość polska i katolicka uzyskuje równouprawnienie z protestancko-niemiecką większością toruńską, a jej przedstawiciele wchodzą do rady miejskiej. Od 1724 r. miasto stopniowo traci swój niemiecki charakter, waśnie trwają jednak jeszcze długo. Te wrogie nastroje odbiły się bardzo na życiu gospodarczym i cechowym. Rzemiosło niemieckie obarczone podatkami kurczy się, a rozmnaża partactwo polskie przy klasztorach, Polacy bowiem do cechów nie są dopuszczani. W księgach cechowych tego okresu nie znajdujemy nazwisk polskich, szczególnie w cechu złotniczym, który wyróżniał się wysoką pozycją zajmowaną w mieście. Zyskowność tego rzemiosła, wymaganie uczciwości i uzdolnień artysty stanowiły o wyższości społecznej złotników nad resztą rzemieślników. Towarzyszom złotnikom wolno było np. nosić szpadę. Starano się zatem utrudniać dostęp do cechu, wyrazem czego był zakaz wykonywania sztuk mistrzowskich przez więcej niż dwóch na raz czeladników, a w czasach trudniejszych, w 1724 .r., ograniczenie liczby mistrzów do 8. Ograniczenia te dotyczyły szczególnie Polaków. Sytuacja zmienia się po 1724 r., gdy procent katolików i Polaków w mieście wzrasta. Jednym z pierwszych Polaków w toruńskim cechu złotniczym był Jan Letyński.

        Od 1725 r. przez 5 lat zapoznaje się on z tajnikami kunsztu złotniczego w warsztacie mieszczącym się w domu przy ul. Wielkiej w Poznaniu. Właściciel warsztatu, Wojciech Derpowicz, rodem ze Lwówka, był nie tylko złotnikiem, lecz również znanym i cenionym rytownikiem, ilustratorem książek i portrecistą. Letyński przebywa u niego do 1730 r. Potem, już jako towarzysz, zaczyna przepisaną statutem wędrówkę, która miała trwać 4 lata, ale przedłużyła się znacznie. Brak jest bliższych wiadomości co do miejsc pobytu Letyńskiego. Wiemy, że był w Krakowie, gdyż tam wpłynęła nań skarga złotników lubelskich, rozpatrywana na sesji w dniu 21 września 1732 r., że ich "szpetnymi słowy opisał przed towarzyszami warszawskimi". Został za to skazany na 14 grzywien kary i więzienie tygodniowe, oraz "miał listy do lubelskich i warszawskich złotników z przeproszeniem napisać". W 1735 r. Letyński przebywał w Łowiczu, prawdopodobnie u złotnika Gruszewicza, gdzie, nie będąc jeszcze w cechu, pracował przy oczyszczaniu koron Matki Boskiej i Dzieciątka w kościele Bernardynów. Spisał się tu bardzo niepochlebnie, bo jak później zeznaje Borgoni, powołując się na żyjących jeszcze w Łomży świadków, Letyński wyjął z korony cztery dobre diamenty, zastępując je fałszywymi. Stało się to prawdopodobnie za wiedzą Gruszewicza, który jakoby miał kamienie wysłać do Warszawy, dokąd wkrótce udał się Letyński. Sprawa wydała się, a kamienie zostały znalezione w walizce Letyńskiego, który mimo interwencji bernardynów, ukarany został chłostą. Incydentu tego jednak nie umieszczono w papierach Letyńskiego, poprzestając na doraźnej karze. Jego dalsze poczynania w Warszawie musiały ulec poprawie, bo dostał od starszego tamtejszego cechu dobre świadectwo. W Toruniu osiedla się na stałe w 1742 r.  i w tymże roku zostaje mistrzem. Przybyć tu jednak musiał wcześniej, bo jak głosi statut z 1644 r. - obowiązujący jeszcze w tym okresie - "towarzysz, który pragnie zostać mistrzem, winien pół roku w Toruniu pracować, a który przedtem 4 lata wędrował, powróciwszy, musiał przez rok cały jako robotnik czasowy pracować", a wtedy dopiero mógł opowiedzieć się starszym "iż chce czas robić i żądać sztuk robienia, które za ukazaniem listu urodzenia i wyuczenia swego uczciwego, robienie sztuki według zwyczaju dawnego ma mu być pozwolone". .

    Prawdopodobnie jednak nie trzymano się zbyt ściśle postanowień statutu, gdyż Letyński wykonywać musiał swoje sztuki już w 1741 r. skoro obywatelstwo miejskie otrzymał w kwietniu 1742 r., a więc tuż po złożeniu świadectwa dobrego wyuczenia, które datowane jest 9 marca 1742 r. i świadectwa dobrego urodzenia, wydanego w Wąbrzeźnie w styczniu tegoż roku. Nie ma wiadomości, u kogo pracował Letyński i u kogo robił sztuki mistrzowskie. Może u Hausena, który był najstarszym ze złotników, a z którym Letyński później współpracował. Wymaganymi w tym czasie sztukami, ustalonymi jeszcze przez statut z 1644 r., były: naczynie podwójne z dwoma brzuścami o 12 garbach (puklach) trybowanych wg rysunku, pierścień z emalią i osadzeniem szlachetnego kamienia, pieczęć z tarczą, hełmem i klejnotem, grawerowane. Takie też zapewne sztuki wykonywał Letyński. Można tylko w przybliżeniu ustalić, że mieszkał, osiedliwszy się w Toruniu, w kwaterze Świętojańskiej przy ul. Rabiańskiej, w okolicy posesji gdzie stał arsenał. Tam też zapewne miał swój warsztat. Pierwszym jego uczniem, przyjętym już w 1743 r. był Karol Magierski, urodzony w Nieszawie. Od początku cieszył się Letyński licznymi zamówieniami, szczególnie duchowieństwa polskiego, głównego odbiorcy wyrobów złotniczych. Wykonuje monstrancje dla bernardynów w Skępem i dla jezuitów w Toruniu, razem z J. Hausenem pracuje nad tronem do wystawienia Najśw. Sakramentu dla katedry we Włocławku. Jego dziełem jest tu cała nadstawa tronu. Z końca 1744 r. i z 1745 r. pochodzą jego monstrancje z Zabartowa i z Fordonu, a data 1747 r. widnieje na stopie monstrancji z kościoła NMP w Toruniu, wykonanej także dla bernardynów. W 1748 r. wykonuje płytę wotywną na zamówienie grupy dziewcząt toruńskich. W latach 1749-1752 wykonuje też liczne zamówienia dla katedry w Gnieźnie jak: kopię krzyża procesyjnego z XVII w., wykonaną ze złota danego przez prymasa, i kopię XVII-wieczno monstrancji, a dla katedry w Chełmży trzy popiersia relikwiarzowe, dokopiowane również do zachowanej hermy XVII-wiecznej.

    Ciekawe jest, że pierwsze z zachowanych prac Letyńskiego - z wyjątkiem nastawy tronu - podpisywane są zazwyczaj całym nazwiskiem, natomiast brak zazwyczaj na nich puncy miasta. Późniejsze, wykonane w latach pięćdziesiątych, znaczone są tylko puncą mistrza ze znakiem J. L. w prostokącie lub puncą złotnika i miasta. Liczne zamówienia wpłynęły na stan materialny Letyńskiego, posiada on już bowiem w tym czasie drugi dom na Nowym Mieście w Toruniu, przy restauracji Pod Trzema Murzynami. Stało się to zapewne przyczyną zawiści braci cechowych. W 1747 r. wpływa do rady pierwsza skarga na Letyńskiego. Starszy cechu złotników Godfryd Kuhtaer i jego zastępca J. Hausen zeznają, że Letyński podrobił stempel miasta i znakował nim swoje prace. Hausen zarzuca ponadto Letyńskiemu, że pracował na fałszywym srebrze i duże zamówienia dla kościołów wykonywał ze srebra, do którego zamiast miedzi dodawał mosiądzu. Oskarżenie Hausena dotyczy także innych mistrzów: Rota, Jenny, i Devica. Wynikiem tych powtarzających się zarzutów fałszowania srebra była uchwała rady miejskiej z dnia 5 maja 1749 r. W celu poprawienia złej sławy srebra toruńskiego został zmieniony znak miejski i zamiast litery T wprowadzono herb Starego Torunia obok znaków majstrów. Ponadto zarządzono, że srebro ma być stemplowane przez starszego cechu, który za obowiązek ten pobierał 2 grosze od 1 marki srebra.

    W 1750 r. Letyński zostaje zastępcą starszego cechu - Bogumiła Rhode, z czego można wnioskować, że mimo uprzednich zarzutów, cieszył się dużą popularnością. W tym czasie popada w konflikt rodzinny, co wykorzystują jego przeciwnicy. Zaczyna się okres niepowodzeń osobistych, materialnych i długoletniej waśni z cechem. W 1752 r. zwolniona przez Letyńskiego służąca Jadwiga Jarosławska urodziła dziecko, które uznano za dziecko Letyńskiego. Sprawa stanęła przed radą, która skazała Letyńskiego i osadziła w areszcie (13 X 1752 r.). W więzieniu usiłował popełnić samobójstwo. Czyn taki uważano za poniżający godność człowieka, a zwłaszcza jeżeli popełnił go towarzysz cechowy, równał się pozbawieniu praw obywatelskich. Dlatego też sprawa ta, wraz z poprzednią oparły się o sąd asesorski w Warszawie, gdzie jednak sekretarzowi Gillerowi udało się pomyślnie załatwić jej kasację. Prawdopodobnie jednak musiał Letyński złożyć podanie do królewskiego sądu o przywrócenie obywatelstwa. W wyniku procesu o zdradę małżeńską, wytoczonego mu w dniu 18 X 1752 r. Letyński został ponownie skazany na więzienie i na karę pieniężną w wysokości 500 florenów oraz 100 florenów na pielęgnację dziecka. Z więzienia zwolniono go na interwencję żony dnia 1 XI 1752 r. po odsiedzeniu części kary. Mimo zmniejszenia kary pieniężnej, o którą składał do rady prośbę, zmuszony jest sprzedać swój dom na Nowym Mieście w Toruniu. Pozycja Letyńskiego w cechu zostaje poważnie osłabiona, choć na początku 1753 r. jest on jeszcze starszym cechu. Ataki przeciwników wzrastają na sile, doprowadzając wreszcie do długotrwałego procesu i kilkuletniego wykluczenia Letyńskiego ze związku. Pierwsze zarzuty, jakie skierowali przeciwko niemu towarzysze cechowi, dotyczyły głównie niemoralnego trybu życia i usiłowania samobójstwa. Dopiero w trakcie procesu zostają wysunięte ponownie zarzuty fałszowania srebra. Cech żądał od rady, aby odebrała Letyńskiemu profesję i prawo stemplowania. Wystąpił z tym do rady drugi starszy cechu - Rhode. Rada przychyliła się do tego żądania i 14 V 1753 r. Letyński zostaje pozbawiony starszeństwa. Na jego miejsce mianowany zostaje Rhode, a zastępcą Hausman.

    Odmawiają oni stemplowania wyrobów Letyńskiemu, co zmusza go do proszenia rady o interwencję. Rada wydaje starszym nakaz stemplowania jego wyrobów, a w razie nieposłuszeństwa grozi im wydaleniem z miasta. Skargi jednak nie ustają. Letyński żąda od cechu oficjalnego aktu oskarżenia, wyjaśniającego stawiane mu zarzuty, podania przyczyny niestemplowania jego sreber i wydalenia go z cechu. Rada miejska kilkakrotnie wyznacza termin sesji dla rozpatrzenia sprawy. Dopiero jednak dnia 5 XI 1753 r., w trzecim wyznaczonym przez radę terminie, stawili się wszyscy zainteresowani. Zostali powołani świadkowie. Ze strony cechu byli nimi: Michał Borgoni, Stanisław Zarzycki, Karaś Magierski, Andrzej Horn, Anna Rhoden, wdowa po Hausmanie, wdowa po Appertzu i kupiec Liitke. Jako adwokat cechu wystąpił Benedykt Mohaupt. Ze strony Letyńskiego świadkami byli: Rhode, Hausmann, Rutzinger - czeladnik Letyńskiego, oraz pracujący w jego warsztacie Franciszek Stetner. Adwokatem był Menasse Behm. Świadkowie zeznawali według ustalonych przez radę pytań. Głównym świadkiem cechu był Michał Borgoni. Znał on Letyńskiego od 1727 r., wiedział wiele o jego przeszłości, a przez pewien okres pracował nawet w jego warsztacie w Toruniu.

Większość świadków potwierdza zarzuty stawiane Letyńskiemu przez cech, a dotyczące jego niemoralnego trybu życia oraz fałszowania srebra. Jako przykład wymieniane są wtedy kilkakrotnie figury z Chełmży. Z zeznań świadków Letyńskiego wynika znów, że poprzednie zeznania mogły być tendencyjne. Stetner bowiem zeznaje, że słyszał jak Borgoniemu obiecano 100 talarów, jeżeli złoży zeznania obciążające Letyńskiego. Zarzycki świadczył przeciw Letyńskiemu mszcząc się za karę, jaką tenże mu wyznaczył za ucieczkę z jego warsztatu. Przy replice złożonej przez Letyńskiego wyszły też na jaw pewne sprawy, które stawiały pod znakiem zapytania dobre imię innych braci cechowych. Proces przeciągał się. Starszym cechu, mimo usilnych starań, nie udało się zdobyć żadnego dowodu fałszowania srebra. Ukradkowa wyprawa do Chełmży w celu zdobycia kawałka srebra z figur została udaremniona przez kanoników. Musiano się wreszcie zgodzić na "polubowne" zakończenie sprawy. Wyrok jaki zapadł ogłoszono w dekrecie z dnia 23 IV 1755 r., brak go jednak w aktach. Możemy się domyślać jego treści z publikacji dekretu z dnia 30 IV 1755 r. 49 . Wynika z niego, że starszy cechu Rhode nie jest zadowolony z tego, że ma przyjąć do cechu człowieka, który się wieszał. Natomiast zastępca jego, Hausmann, jest z dekretu całkowicie zadowolony i wyraża gotowość zupełnego odstąpienia od sprawy. Również sam Letyński jest zadowolony z wyroku. Mimo to stosunki z cechem jeszcze przez najbliższe 10 lat nie układały się najlepiej, co wynika ze skarg Letyńskiego, jakie napływały do rady miejskiej. Jeszcze w czasie trwania procesu, Letyński kilkakrotnie wnosi supliki do rady ze skargą na starszego cechu, który nie stempluje jego wyrobów próbą, jaką one rzeczywiście posiadają, lecz niższą. W czerwcu 1755 r. Letyński wnosi skargę o bezpodstawne  usunięcie go z bractwa pogrzebowego. Przez 10 lat Letyński pozostaje na szczególnych prawach. Będąc usuniętym z cechu, ma prawo stemplować swoje wyroby. Może mieć także czeladnika i uczni, ale ostatnie pół roku uczeń musiał spędzić u innego majstra i na jego nazwisko zdawać, gdyż podpis Letyńskiego nie był prawomocny. Wykonuje on jednak w tym czasie jeszcze duże prace: antependium dla katedry w Płocku na zamówienie biskupa Kanigowskiego i monstrancje dla kościołów w Gułtowych i Jaksicach. W zdobnictwie jego prac z tego okresu przejawia się już czysty niemal ornament rokokowy. Stara się także w tym czasie ugodzić się z cechem. W tym celu 6 VII 1763 r. wydał nawet przyjęcie, które kosztowało go 8 florenów. Dopiero jednak uchwałą rady miejskiej z dnia 15 XI 1764 r. Letyński został po 10 latach "na powrót do sławetnego cechu przyjęty po uiszczeniu zaległej przez ten okres opłaty kwartalnej w wysokości 24 florenów". W 1765 r. przyjmuje na 7 lat nauki Jakuba Lewandowskiego. Wypisuje go w styczniu 1771 r. Prawdopodobnie stosunki w cechu układały się wtedy nieco pomyślniej. W 1773 r., wypisując swego czeladnika, nazwiskiem Klause, wydał dla braci przyjęcie, które kosztowało go 10 florenów i 21 groszy. Nie znamy jednak z tego okresu żadnych prac Letyńskiego. Być może, że nie zachowały się, ale prawdopodobnie nie wykonywał już większych zamówień. W księgach cechowych występuje do 1780 r. W księdze rachunkowej, pod datą 6 IV 1780 r. jest ostatnia notatka dotycząca Letyńskiego. Głosi ona, że Letyński zalega z opłatą kwartalną. Notatki takie pojawiają się dość często już od 1777 r. Przypuszczać należy, że duże koszta związane z długoletnim procesem, zmniejszenie ilości zamówień spowodowały, że stan materialny Letyńskiego pod koniec jego działalności był bardzo ciężki. Nie ma w archiwach ani w księgach kościelnych daty jego śmierci. Przypuszczać więc należy, że zmarł wkrótce po 1780 r.

Artykuł ten jest skrótem pracy magisterskiej pani mgr Elżbiety Celińskiej, napisanej pod kierunkiem prof. Gwido Chmarzyńskiego W Katedrze Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa na Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu, a opublikowanej w ZESZYTACH NAUKOWEYCH UNIWERSYTETU MIKOŁAJA KOPERNIKA W TORUNIU NAUKI HUMANISTYCZNO-SPOŁECZNE - ZESZYT 28 ZABYTKOZNAWSTWO I KONSERWATORSTWO III.